De slotscènes van de Netflix-documentaire Chris & Martina: The Final Set vind ik ronduit indrukwekkend. Het respect, de steun, de warmte en liefde voor elkaar en vooral de diepe vriendschap tussen deze twee voormalige tennisrivalen raakten mij. Chris Evert en Martina Navratilova waren decennialang elkaars grootste tennistegenstanders. Ik durf wel te stellen dat ze wellicht de twee grootste sportrivalen van na de oorlog waren.

Des te indringender is het om te zien hoe juist zij elkaar later steunden toen ze allebei met kanker werden geconfronteerd. De rivaliteit bleef uiteraard onderdeel van hun geschiedenis. Toch blijkt uit deze fascinerende documentaire dat die strijd op de baan uiteindelijk niet het sterkste was wat hen bond.

Minstens zo fascinerend is de ontmoeting tussen twee andere grote topsportvrouwen. Dit keer uit het wielrennen: Leontien van Moorsel en Jeannie Longo. Andere Tijden Sport bracht de twee kemphanen van weleer deze zomer, na tientallen jaren waarin ze eigenlijk geen contact hadden, weer bij elkaar. Ooit bevochten ze elkaar op het scherpst van de snede. Nu zaten ze met respect aan een tafel en keken ze terug op wat die strijd met hen had gedaan.

Hoe komt het dat twee vrouwen, die in hun sport jarenlang elkaars grootste tegenstander waren, elkaar na hun actieve loopbaan alsnog in de armen kunnen sluiten?

Laat ik eerst wat dieper ingaan op The Final Set.

Ze bleken elkaar nodig te hebben. Dat is het fascinerende aan topsport: je grootste concurrent kan tegelijkertijd degene zijn die jou beter maakt. Evert had Martina nodig om beter te worden. Martina had Chris nodig om beter te worden. Twee totaal verschillende speelsters. Ook twee totaal verschillende persoonlijkheden, die elkaar bijna twintig jaar lang bleven opjagen. Geboeid keek ik in die tijd naar hun battles.

Het was geen toeval dat het vrouwentennis in de jaren zeventig en tachtig een enorme impuls kreeg. En evenmin dat ik gefascineerd raakte door hun schijnbaar eeuwigdurende tweestrijd.

Als de schijnwerpers doven

Toch kwam er een einde aan die tweestrijd. En dan is de logische vraag: wat gebeurt er met twee sporticonen als de ‘gevechten’ op de baan wegvallen? Dan krijgt het respect een andere betekenis en ontstaat er ruimte om te relativeren. Misschien omdat beide atleten als weinig anderen weten hoe hard het leven van een topsporter kan zijn. De druk om altijd maar weer te presteren. De wil om nummer één te worden en te blijven. De onophoudelijke schijnwerpers. Zeker ook als je niet voldoet aan de verwachtingen van een miljoenenpubliek.

En dan doven plotseling de schijnwerpers. Je wordt ouder en er ontstaan andere perspectieven. Je grootste rivaal blijkt misschien wel een van de weinigen die werkelijk begrijpt wat je in al die jaren hebt moeten laten. Die de eenzaamheid kent. Weet welke offers je hebt gebracht. De onzekerheid snapt en weet dat die zelfs bij de allergrootsten nooit helemaal verdwijnt. Bij Evert en Navratilova was die verbondenheid er overigens al tijdens hun actieve loopbaan. Naarmate de jaren verstreken, werd hun band steeds hechter. En toen ze allebei met kanker werden geconfronteerd, kreeg die vriendschap nog een andere, veel diepere, dimensie. Niet langer ging het over winnen of verliezen, maar over er voor elkaar zijn.

Anders gezegd: dat is de paradox van grote rivaliteit: degene die je jarenlang het liefst wilde verslaan, kan blijkt uiteindelijk degene te zijn die het beste begrijpt wat die strijd van je heeft gevraagd. Dat wordt mooi duidelijk na het zien van The Final Set.

De strijd gestaakt

Bij Leontien van Moorsel en Jeannie Longo ligt dat anders. Daar was na hun actieve loopbaan juist jarenlang nauwelijks sprake van toenadering. Integendeel. Hun rivaliteit had sporen nagelaten. Juist daarom is hun ontmoeting in Andere Tijden Sport zo interessant.

Andere Tijden Sport was geen programma waarin een sporter vlak na de wedstrijd werd gevraagd wat er door hem of haar heen ging. Het ging juist om de jaren die ertussen lagen. Mensen bleken dan vaak bereid dingen te zeggen, uit te leggen of anders te duiden waar ze vlak na hun prestatie nog helemaal niet aan toe waren. Ze waren ouder geworden. Minder bezig met hun imago. De volgende wedstrijd hoefde niet meer gewonnen te worden.

Dat was de kracht van dit mooie televisieprogramma, dat helaas slachtoffer is geworden van de bezuinigingen bij de publieke omroep. Op 26 juli werd het afgesloten met Leontien van Moorsel en Jeannie Longo. Twee vrouwen die jarenlang elkaars grootste concurrenten waren, elkaar daarna decennialang ontliepen en uiteindelijk toch weer tegenover elkaar gingen zitten. Die laatste aflevering liet nog één keer zien waarom Andere Tijden Sport zo goed was. Twee mensen keken, met tientallen jaren afstand, opnieuw naar hun eigen geschiedenis en waren bereid daar open over te spreken.

Een sporter vertelt zijn verhaal blijkbaar pas echt wanneer hij of zij niet meer bang hoeft te zijn voor een volgende wedstrijd. Van Moorsel en Longo doen dat op een prachtige manier. Hun rivaliteit duurde ongeveer vijftien jaar en bereikte een kookpunt in de Tour de France Féminin van 1992 op Alpe d’Huez. De beelden daarvan zijn nog altijd prachtig om terug te zien. Van Moorsel won die Tour en ook de etappe nadat ze vrijwel de hele rit in het wiel van Longo naar boven was gereden. Daarna sloeg de rivaliteit om in afkeer en ontliepen beide vrouwen elkaar decennialang. In de korte documentaire spreken ze over die bijzondere dag op de Alp. Ook over eetstoornissen, vrouwenhaat en ruzies in het peloton. Eigenlijk, zo concludeerde ik na het zien van deze aflevering, ontdekten ze daar op het terras van Jeannie Longo in Frankrijk dat ze meer op elkaar lijken dan ze in al die jaren wilden zien.

Wat er overblijft

De tijd verandert uiteraard niet wat in het verleden is gebeurd, maar zeker wel hoe mensen ernaar kunnen kijken. Dat geldt voor Van Moorsel en Longo. En misschien nog sterker voor Evert en Navratilova. Aan het einde van The Final Set zijn de wedstrijden allang gespeeld. De bekers verdeeld. De ranglijsten doen er niet meer toe. Wat overblijft zijn twee vrouwen die als bijna niemand anders weten wat de ander heeft meegemaakt. Ooit hadden ze elkaar nodig om de beste te worden. Nu hebben ze elkaar nodig om er voor elkaar te zijn.

“We’re in the same boat”, zegt Martina ergens in de documentaire over hun kanker. Er is geen competitie meer over wie het erger heeft. Aan het einde van de film zijn ze allebei schoon. Inmiddels is bekend dat de eierstokkanker bij Chris Evert opnieuw is teruggekeerd.

Daardoor krijgt die ene gedachte uit The Final Set nog meer betekenis. De mooiste erfenis van een grote sportrivaliteit is uiteindelijk niet wie het vaakst heeft gewonnen. Maar wie er naast je staat als er niets meer te winnen valt.